Bayel ja’wil ta sbai te bajtik ta le a’tel te mejikanoetik ta Estaros Unirose, ja’ sbabial a te k’alal awejt te lum te ja’ sbil Estaros Unirose –te batz’il winik amerikanoetike lom xbenik ta jk’axel, lom ya xk’ubik ta xchonel te bi ay yu’unike, sok ja’ ya sleik te bit’il ya stak’ sjelbe sbaik te xkuxlejalike.

Sok stzako lek sba te banti ya stak’ xp’olmajike, te sp’ijilik ta ta pokoj Mejikoe la yak’be sbaik te binti ya sna’ike sok te stalelike te ja’ jich swejt yu’unik te xkuxlejalike. K’axbel yu’unik te k’aale, te sp’olmalike sok te k’op ya’yejik te batz’il winiketike la skap sba sok xkuxlejalik te jbrinkoetike.

Ta sjunal te jmil ja’wile, te jp’olmal batz’il winiketike la sjelbe sbaik te ya xtun yu’un ta pas k’ine jich bit’il te sk’uk’umal wakamaya sok te ijk’al sot te leknax ya smeltzanik teme la sjok’iktal lok’el te anasasietike soknix te hohokametik (jojokametik) te ayik ta xjujk lum te Norteamerika.

Te jalojometik ta Mejikoe sok ta xujk lum yu’un te Norteamerikae ya smeltzanik lek te banti ya stak’spasik ta spejchelpejch te nenetik. Ja’into te bitik lekik la yak’ik ta ilele tun yu’unik te ajwaliletik ta Chichen Itza, ta Yukatan. Te binti la spasik ae talniwan ta slumal te Nuevo México (Nwevo Mejikoe).

Jainto te juxe ja’ ya xtun yu’unik ta sk’a’tesel te nujkule, lla yich’ tael ta sk’inal Spiro yu’un te Oklahoma (Oklajoma) ta ya’wilal (1300-1400 D.C.) ta patil yu’un te kristo la pasel ta ijk’al ton ta Pachuca (Pachuka), ta yolil lum yu’un te Mejikoe.

Stzobo sba sok te p’olmalile, te sbabi winiketik ta Amerikae pajal jun yo’tan atajinik sok yixtabik te la spas ta yakanike, sok te sukbil ta tek’el ya yak’beike.

Te banti ya xtajinik ta ixtabile ja’ te ya xbajtik a te banti ya stzob sbaik ta spasel k’ine, ya xlijk ta muk’ul lum –ya xk’ot ta xch’in lumal te Copán (Kopan), Onturas, sok ta yato xk’ot sta te jojokam ta Snaketown (slumal chan) ta Phoenix (Finiks), Arizona (Arisona).

Te komon k’ope sok te pas a’tele ta Mesoamerika tz’intz’in ajk’ ak’ot ta kuxlejalik te batz’il winiketik ta Norteamerika ta lok’i k’aal yu’un te uk’um Misisipi.

Ta ya’wilal 900 D.C., te bit’il la sta sbaik ta p’olmale, sok te benikniwan ta jk’axel, melel ja’ jich awejt xkuxlejalik a te mach’atik ayik ta Misisipie. Namej mam me’chuniletik ta lok’i k’aal yu’un te te Norteamerikae, te woodlandetik sok te cherokeetike, la snopik tz’unel te ixime, la xchajpan sbaik te bit’il lek ya yich’ik ilel ae, sok lijk spasik te banti ya spasik k’ine ta mamal te’tikil te lek cholol la spasik jichuk turtur naetike.

Ja’into te lekil kuxlejale muk’ub yu’unik ta Cahokia (Kajokia), Illinois (Ilinoy), ta Virginia, West Virginia (Virginia ta Smalel K’aal), Georgia, Florida sok ta Louisiana (Luisiana) ja’to ta jo’lajunxat’ ja’wil.

Ja’ jich la yal te mach’a la sna’be swentail jtul jkaxlane, jtul batz’il winik wichita de Kansas, ta ya’wilal 1544, ya xk’opoj jtebuk ta nahuatl (nawatl), te sk’op ya’yejik te J-astekaetike.
Te ya’telik ya’tik te poko naetike la snop ta sjolik te poko lumetik yu’un te Mejikoe sok te Norte Amerikae lom jal la stabeik yipal te ya stak’ sk’opon sbaik ta jakale.

Yich’el ta Muk’ te Kuxlejale

Te ya’telike sok te ak’ elawal yu’un te Sna Jtz’ibajome: La xcha’ tzakik te namej kuxlejale, te sk’inike sok te bit’il ya yak’ sbaik ta ilel.

Te sbabi batz’il winiketik te k’otik ta Estaros Uniros yu’un te Norteamerikae bayelnax bitik k’ejel la yilik a: Pitzas, tejk’abal te k’ajk’ ya xtijote, k’atk’at kuchojibal teta yut lum ya xbene, ajk’ot Pow Wow yu’un te bvatz’il winiketik ta lume, te mach’atik lom me’baetik ta muk’ul lume. La yilik te laj ta milel te mamal ajwalil Kennedy te k’ax ta yilobil lok’ombae, la xchanyakanik ta yelawal te Pentakono. Ta “yan xan” lom k’ejelix a sok lom xi’baj sba te a. Te Antzelmo Prese sok te Romin Teratole la yak’ swokol tz’ibuik ta jun te name k’op yu’un, te sk’op ya’yeje sok te stalelik ta slumalike, yu’un jich ya yilik te yalsnich’anike sok te smamike ma xch’ay ta yo’tanik a te binti ut’il ay te batz’il winike.

Ta ya’wilal 1983, Antzelmo Peres, Maryan Kalixto sok sba snich’an te Romin Teratol, (Xun) la swentesik te Sna Jtz’ibajome, Sna te tz’ibe. Ja’into ja’la ya’telinik yak’bel yan sk’op ya’yejik te batz’il winiketike, jich ta bit’il ta ak’ elawal banti ya stak’ xk’opojotik sok ta jun.

Ta tzotzil sok ta tzeltal, chebnax ta slajunebal xcha’winik te sbatz’il k’op te kuxul yu’unik te batz’il winiketike, ya yalbeik sp’ejel balamilal te yakal cha’ kuxel te stalel xkuxlejal te jmam jme’chuntik ta jo’bajk’al sok jo’winik ja’wile (siglo 21). Te p’ijubtesel ta batzd’i k’op yu’un te Sna Jtz’ibajome la yak’beikix yil 5,500 ta tul winiketik, antzetik, mamaletik sok keremetik te la yak’beik yil sk’oponel sok stz’ibuyel te batz’il k’ope.

Te waxaktul batz’il winiketik stzoboj sbaik ta a’tel ta Sna Jtz’ibajome lijkemiktal ta slumal Chamu’, Tenejapa sok ta Sotz’leb, ta najtikil witzetik te ja’ sjoyojik sp’ejel te jo’bel ta slum sk’inal te Chyapae.

Ja’ nojpteswan sbabi ta ak’elawal te mach’a lijkemtal ta yan lum te mamal tatik Ralph Lee (Jtatik Rafa), jich ta patil ek te Michael Garcés (Jmikel Karses), muk’ub ya’telik yu’un te ak’elawal ta munyekae ja’to te bit’il la sna’ik lek spisile, jchajp ak’elawaletik te lek xchapoj sbaike. Ta yalel Lo’il Maxil (yalel sk’op ya’yejik), ya tz’ibu sok ya yak’ik ta ilel ta slumal batz’il winiketik sok slumal jkaxlanetik ta xujk slum sk’inal te Mejikoe sok ta Watemala soknix te banti ay bayel j-a’teletik te ayikix ta Floridae.

Ay a’telil te ya yich’jtal te bit’il spasik namej te jmam jme’chuntike.
STZ’UNBAL BALAMETIK ja’ te bit’ik la spas te ajwalil pakal balame sok te jme’tik Xoke, la skanantaik lek te ch’ul muk’ul lum yaxchilane, la spasik bayel k’op te ja’nix la stzakikbel te bit’il ya xben te ya’telike, soknix ta slajibal te julik te “j-utz’inwane” jkaxlanetike.
Ja’into te lekil muk’ul a’telile ja’ xcha’ albe sk’oplal te slekil sok te bitik chopol la spas xkuxlejalik te jmam jme’chuntike.

Lom bayel te ya’telike ja’ ya xcha’ stzakil k’op a’tejetike.

¿AYWAN J-IJK’AL TZ’IN CH’I? Ja’ swentail jun pukuj jti’awal te ya xiwtes te jme’tik tatik te ba nakalike, ja’ ya smulan te antzetike sok te alaletik te ya yik’label ta xch’ene, ya xba smil te j-a’teletik te banti ya smeltzaj te pamte’etike, ya spak’ik ochel ta spajk’ul teme ajch’to ae.
Ta smelelilix te bintik ya yalike, ta k’op a’yejix sok ja’ix te bitik ya xk’otix ta pasel yu’unik ya’tike, spisil te a’telile ay bi tulan ya yalbe sk’oplal.

K’ALAL AWEJT TE IXIME ya yalbe sk’oplal te nameje, maba yejtal ya x-a’tejik te jme’tik tatik te bit’il ya staik te swe’elike. Ja’nax ya stunik te k’unil tonetik te ya sjok’ik lok’el ta lumilale. Te jch’ultatiketike la yilik te ya xlajbel yu’unik te sbujtz’e.

-“Tal jeltik te balamilale. La kiltikix te kaljnich’atik te lom xch’ajike, ma xk’exawik yilel, ma’yuk bi ya spasik. Ma stak’ xkak’betik ta smajtanik te binti ya sk’anike. Ya stak’ kak’betik ixim. Ya’tik ya stak’ yak’ swokolik te bit’il ya staik te swe’elike”.

Te bak’ ixime la yich’ nak’el ta ch’en yu’un te yajwal jme’tik jkaxeltike. Te ti’nele kanantabil yu’un jkojt xpokok.

Jkojt tzek k’an sle bit’il k’an ochok ta ch’en jich lom muk’ te sbak’etale. Te binti la spase, la sti’be yakan te yajwal jme’tik jkaxeltike.
Ja’nax ala me’ba xanichetik te lom bayel yipik ochikbel k’alal ta yut te ch’ene sok la yelk’aniktal lok’el te bak’ ixime: sak, k’an, ijk’ sok tzaj.
“Te ixime ja’ swe’el yuch’bal te jch’ultatiketike. Te k’ala ya jtuntike, ya stak’ stze’notik, xk’ajinotik, ya stak’ jk’opontik moel te kajwaltiketike. Ch’ultesbil te ixime. A’tejokotik sok te jch’ultatiketike”
--K’ALAL AWEJT TE IXIME.

Ma spisiluk ya sk’an x-a’tejik: ay jtul winik te lom ch’aj ta jk’axele ma sk’an x-a’tej ta pas yawil k’altik. K’alal ya sboj k’inal sok te ya yak’enta te sk’inale, yip a te xch’ajbenta sbae, ja’ ya xwachinta te ya xwil ta ch’ulchan jichuk xuleme, te ma ya stij te xik’e. Te muk’ul mute, te ja’nax ya sk’an sti’ te animaetike, ja’ ya sk’an te ayuk lek swe’ele sok te ayuk jich xkuxlejal te bit’il winike. Ja’ jich tz’into, te kuxultatik ta ch’ulchane la yal te stak’ sjelbe sbaik te bit’il kuxul chamalike ta balamilale.

Te muk’ul mute la sk’atp’un sba ta lekil winik sok lekil mamalalil. La yak’be spisil te yinam lekil ixim chenek’ sok stabe te slekil yutzil te me’ba antze, ak’a teme lom bayelto...yik’ ae, jich bit’il te xuleme.

Jun k’aal, te xuleme sok te yiname yakalik ta xchik’el a te banti ya spas sk’alike. Te ch’ajil winike, la snop ta sjol te ch’ail ya skuy ta yakuk xlok’ ta swe’ele, la sjipbel sba ta yat te k’ajk’e. Te ch’aje k’ajk’ sok k’atp’oj ta tan. Ja’ jich, te antze sok te xuleme lek akuxinik ta sbajtel k’inal, la smulanik lek te yiximike, te chenek’ike soknix te yanti chi’pajetik te ja’ x-ak’betik sbujtz te swe’elike. “-Teme nojel ach’ujte, lek jun te awo’tane”.
--CH’AJIL WINIK SOK XULEM

Te k’opetik sok te a’teyejtik yu’un batz’il winiketike, te jme’tik tatike ya stak’ xk’atp’ojik ta te’tikil mut, te kajwaltiketike ya xbenik ta sba balamilal. Te ak’ elawal yu’un te SK’OPLAL TE JYIJIL JK’ANALTIKE lijkemtal ta slumalik, ja’nix ta swentail te kajwaltike sok te jme’tik Xmale.
Ta namej ta jk’axel ta slum sk’inal te batz’il winik San Andrés (San Antrex), jul ta lok’el jtul ch’ulme’tik, spetojtal lok’el jtul alal Jesus. Lom telel te sjol jichuk mayile, jich la spas sba ta winik ch’i ta k’aaleltik sok ta j-ajk’ubaltike.

Te smam sme’chunike, te k’atal sjolike, t’ust’ajtik, lom chopol la yilik te bit’il tust’ul sjolik te alaletike.

“-¡Ja’ jun pukuj! –xiik awetel. -¡Kurik jmiltik sok kurik jtuch’betik te smuk’ej! K’an yuxbeik ta smuk’uk ta ch’ajan; k’an spich’beik ta snuk’ ta sk’abik, jich ma ju’ yu’unik. Ma xna’baix te binti ya spasike, te kajwaltike la yal te yakuk sjok’anik ta kuruse. Jich te mam me’chuniletike, melel lom ch’in te xchinamik ta sjolike, ma’yuk bi xtunik ta jk’axel. Te Kajwaltike la stz’et stukel te te’e, la sbojbe te sk’abk’abe, la spaslabe te yok sk’abe jich la spas tz’in sok la stejk’an te kurus te banti ya yich’ milele.

Ta patil tz’in te bajk’inal a’tele, te kajwaltike lub ta jk’axel sok ya xwi’naj. “-¡Ya jk’an jtebuk chenek’etik” –xi, jich ta j-ajk’ atz’in ch’i te chenek’etike. Sok jich awejt te ixime, te kamulte’e k’atp’oj ta chayetik sok ta tzajalchayetik, sok la yak’be sbil te k’aal te junjun k’aal ya xk’axbel ta jun xemonae.
“Te kale ya slej spisil te binti ya sk’ane” –xi te jch’ulme’tike.
“-¡Pukujmene! –xiik te mam me’chunile”.
–“¡Jojk’antik ta kurus!”

Te k’alal jok’ol ta kurus te kajwaltike, la swejtes te yaxal ch’ulchane sok te lok’i ja’etike. Sok la swejtes ta xch’ich’el yaal ichej. La sjok’ stukel te smukenale jich te mam me’chunile la smukik ta balamilal. Jich ma sna’ik yajtael te oxebe, la xcha’ jok’ik ta xche’bal k’aal. Te jch’ulme’tike ok’ ta bayel. -“Te kale laj te yipe, ja’uk yilel te buluk’sit te ma xk’ajtaje. Lajukto smayli ala junuk k’aale, k’atp’ojniwan te jichuke jich te jme’tik tatike maniwan xlajik te jichuke. Jpisiltik ma’yuk bin k’aalil ya xch’ayotik bel ta lum k’inal”.

Lok’tal xojob ta smukenal. Te kajwaltike jelaw xojobil a te bit’il k’ajk’etik ya xtil ta muk’ul lume.

Ta patil te kajwaltik sok te sme’e moikbel ta ch’ulchan. Te kajwaltike k’atp’oj ta jch’ultatik sok te jalame’tike k’atp’oj ta jch’ulme’tik.

J-ajk’ ak’otik ta ch’ulchan, te slekil yutzil yo’tan te kajwaltike k’ajta ta ilinbail. La sk’anbe te jch’ultatik Salvarol te yakuk xkoltaot ta yak’bel sp’is sit te chopol winiketik te jojk’anot ta kuruse. Jich te jch’ultatik Salvarole, ja’ ya xchajpan ch’ulelaletik, ma xkux yo’tan ta bajk’inal a’tel.

Ma jichuk tz’in te kajwaltike kobel k’alal ta yan balamilal ba sk’opon te yajwal balamilale, te mach’a ya yak’tal ja’ale sok te chaoke. -“¡Awokoluk, ak’bebel bajk’inal ja’al, anojikuk ta ja’!” –xila la sk’anbe.

Lek ay; ay j-olil la skolta sbaik moik ta te’etik sok la slo’ik sit te’ sok ch’ujch’ul chi’paj. Jich lijk sk’ajka’lik ta jk’axel yu’un tz’in melel ma’yuk bi lek ya staik ta tunel, jich te k’alal la yilek te kajwaltike ta ora ba yalbeik te bitik chopole. Ma jichuk tz’in te kajwaltike la sk’atp’un la ta maxetik.

Yip jtul winik sok jtul antz jilik ta sba balamilal. Te kajwaltike pasbet lek snaik sok batz’i lek ak’betik yiximik sok xchenek’ik te yu’un jich ya xwe’ik ae. Jich mala yak’ te pajal ya xwayike. -“Mame bi chopol xa’ pasik!- xila la yalbe.
Te ya xbenix jelawel a te pukuje.
-“Kuch’tik ala jtebuk pox” -la yik’ ta yakubel te kajwaltike. La yuch’ik sok bayel la yuch’ik ta jk’axel, jich tz’in te kajwaltike yakub ta bayel.

Jich te k’alal yakalik yuch’el ae, te winike sok te antze ma we’ik. “Ja jich yatik tz’in te jlumaltike la sp’oles sbaik. Sok bayel ku’untik te poxe, bayel pox ta uch’el ta pas k’inetik, yu’un jich ya xch’ay ku’untik a te bitik chopol ya kaytike”.

Sk’anto xmobel ta ch’ulchan a te kajwaltike. La yak’ jilel ox lech jun sok jch’ix sbonobil. Jich la yalbe te jmam- jmechuntike:
-¡Nopaik yilel sok tz’ibuel jun, ta batz’il k’optik! ¡Wik’a sitik! ¡Te jkuxlejaltike ja’me jtz’unbaltik!

Te batz’il winiketik ta Chyapa, Yukatan, Campeche (Kampeche), Quintana Roo (Kintana Ro) sok ta slumal Watemala ay lajuneb xcha’winik ta ten te sk’opike. Ma’yuk bayelik te antzetik ya snopik lek a’yej ta kaxlan k’ope. Ja’nax ta Chyapa, j-olil te lum ma sna’ik te tz’ibe.
TAJETIK TA SAKUBEL K’INAL, ak’ elawal ta Sna, lek tz’ibubil te namej k’op te lom chopol la yich’ik p’ijubtesel slumalik te batz’il winiketike.

Te k’alal ajulik te jkaxlanetike, k’axix ta jbajk’ sok jo’winik ja’wil, la spojbeik slum sk’inalik te batz’il winiketike, la yich’ik sujel ta xch’unel te yan sk’op kajwaltike, sok mala yich’ik ak’el yilik sok stz’ibuel te june.

Te paleetike chopol la yilik te bit’il ya stz’ibuik te jmam jme’chuntike; ja’ lom chapal sok lom wokol ta tz’ibuel ta balamilal, k’anta ya’tel pukuj la yilik.

Ijk’a bayel sjunil te ek’etik ta ch’ulchane, pas a’tel sok te slekil yutzil sk’op ya’yejik te lumlumtik la xchik’beike. Te batz’il winiketike ch’ay yu’unik te stz’ibike, “Te stajike sok snenik, te ja’ smuk’ulik sok te ja’ sp’ijilike”.

Te bit’il ya yich’ ak’el ta ilel ta ak’ elawale, yu’un ja’ jich ya yich’ pasel te bit’il ma snopik a te jun ya’tike ja’ ma’yuk lek te bit’il ya yich’ ak’el ta ilele, ja’ stzakojik te bit’il ya yal stukel te ajwalil te ja’ jich ya “xp’ijub” ta sk’opik a te jnopunetik te ja’ ma xyak’beik snop te batz’il k’opike. ¿Bit’il ya xnojp jun yu’un te alaletik te ma xya’yik lek te kaxlan k’ope?

Te bit’il lom chopol ta jk’axel te p’ijubtesele, Sna Jtz’ibajom ya yak’be yil te tzotziletik sok tzeltaletik ta yilel sok ta tz’ibuel te batz’il k’ope.

Ta snaiknax stukelik, ta jujun xlaj xemona, antzetik sok winiketik ya yak’beik yil tz’ib ta batz’il k’op te spat xujkike.

Ja’ini ja’ jich ya sk’an te banti ya stak’ spisil jp’ijubteswanejetik jich ya spase sok ja’ jich ya xp’ijubik a te jnopunetike.

Te lekil p’ijubtesele ja’ batz’il jtunel ta bayel. Te bit’il chopol stalel xkuxlejal te balamilale ja’ ya sk’an lek nopel, ya sk’an lek chajpanel ta xchajpalchajp.

Ta a’telil te CHOPOL MAJTANAL, cheb smankil jijtz’in sbaik te chopolike, chopol ya yilik te p’ij te yixlelike, sok ja’ te binti ya yalik te ya “stoy sbaike”, la smilik ta jk’axel, la skuyik ta ja’uk ya yich’ik jilel te slum sk’inalike.

Ta yan xan a’tel, TA SPISIL TA SWENTA SPISIL, ay jchajp la yik’ sbaik, Jpetul sok Xmaruch, la yich’ik nutzel lok’el ta sk’inalik yu’un j-elek’ yajwal wakax, te mamal Pomposo. Melel ma sna’ik yilel sok stz’ibuel te june, sok ma’yuk stak’inik ta slok’esbel sjunil, jich ma’yuk lek yipik ta xchajpanel.

Te binti ya yal ta a’telile, yu’unix jich a, te swiniktak te muk’ul jtunele ja’ ya skolta te pukuj j-elek’ k’inaletike.

“¡Bol winiketik! ¿Binti ora ya xjelonik? ¡Ja’ jich kuxinemiktal a te ayix ta bajk’ sok jo’winik ja’wile! Te ch’ulnae sok te nail nopunile yalojik te yakuk xch’ay te utz’inele, jich ja’ sk’anojik te xkuxinelike! Te batz’il winiketike kuxulik ta chon si’ sok ak’al, ya yuch’ik matz’ sok ya stunik ixim. Ma x-a’yanik ta kaxlan k’op, ma’yuk stepik. Ma jna’ stojol te binti ya sk’anike. Teme ay ya x-a’yanon sok jtul chebuke, k’an jun yo’tanik yilel a te binti ay yu’unike”.

Te Jpetule sok te Xmaruche la xkujchintaikbel te k’ale k’inale sok te xiwelnaxbel sba te muk’ul tojol k’inale.

Petul: -“Ta tojol k’inal, te jk’ulejetike ya stz’etik te te’etike sok yakalik sjok’el te kase. ¿Mak, mawan ja’uk jilel slum sk’inalik te jmam jme’chuntike? ¿Mak, mawan pajaluk sok Mejiko te Chyapae? ¿Sok ja’bal ya sk’anik te bitik ya xlok’ ta Chyapa ja’ yu’un te Mejikoe?”

Te chambalametik ta tojol k’inale jich yakalik ta utz’inel ek: “Te balamilale ya smilbetik te jlum jk’inaltike”-, xt’aret sni’ te balame.
-“Spisil te chambalametike ya sk’an stzob sbaik”- la yal te batz’e.- “Ma stz’ijkix ku’untikmene. Ya xlajotikix ta wi’nal”.
-“¡Ya xchik’ik te te’ak’etike! ¡Ya xtakejix te lum balamilale! –Ya x-ok’ te ok’ile.
-“¿Jich banti ya stak’ xbatik tz’in? Te poj k’inaletike ya snutzotik lok’el ta jlum jk’inaltik, jich te ya’tike ch’ayemix ku’untik te jkuxlejaltike. Te muk’ul jtunele ma xyilotik ta jk’axel. Te soltaroetike sok mach’atik ya snopike ya smilotik. ¡Ja’ lek jpastik tulan te bit’il ma xlajotik ta wi’nale!”

Te jpas k’op Jxun Lopise la yalbe te batz’il winik te yakuk stzak stujk’ike. “La staik sk’aalelal te jlo’lowanejetik manchuk ya x-utz’inwanikixe, ta elek’e sok ta milawe. La staix sk’aalelal te yakuk stzob sbaike sok te yakuk xchap sbaike, manchuk ya sk’anikix te utz’inel te ay smelojix yo’tanik yu’un ta sbajk’al sok jo’winik ja’wile! “¡Pasaik tulan!” ya sk’an ya xchajpa ta spisil sok ta swenta spisil!

Ta yolil spas k’op yu’un a te batz’il winiketik sok te soltaroetike, lok’tal te stukel te yajwal lum balamilale:
-“¡Maxa’ mil abaik! ¡Awutz’ awalal abaik! Tema ya k’an lek xkuxinex ta sba balamilale, ya sk’an awich’ abaik ta muk’ ta komon, sok te chambalametike sok te te’ak’etik ta balamilale! Ja jich ya stak’ yak’tal lekil kuxlejal a te jkuxul tatike”.
-“¡Jich ayuk lekil chajpanel sok ich’el ta muk’ ta komon! ¡Teme ma jichuk la spasik te’ye ma’yuk bi k’aalil ay lekilal! ¡Ma’yuk bi ora ya jk’antikix utz’inel”!

Ayix ta chan bajk’ sok jo’lajun winik ja’wil, ijk’a bayel batz’il winiketik la yich’ik sujel ta bajk’inal a’tel ta chyapae, ta muk’ul pinkaetik te ja’nix smakojik te j-alemanetike sok jbrinkoetike.

Ja’ jich ay namej k’opetik yu’un te a’tele sok te bajk’inal utz’inele, te tz’ijk yu’unik smam sme’chunike, Sna Jtz’ibajome la swejtesik te mel o’tanax sba a’tele.

¡KURIK TA LEKIL K’INAL! Ja’ ya yalbe sk’oplal te bajk’inal utz’inele; te chameletike, te k’a’tik we’lile, te ma’yuk yutz’il snaike, ch’ake sok te lukumetike, te elek’e sok te ma’yuk bitik lekik te ya spasike. Te winiketike k’axto ya yich’ik utz’inel a te bit’il kawayue. Te yajwal p’iolmaliletike k’axto ya yich’ik k’anel stojol a te bitik ya xtun yu’unike. K’axtoxan a teme tz’intz’in ajk’e, te winiketike lom bayel ya x-och sbetik. Teme kujch yu’unik te bitik chamele, te ti’el ta tzeke sok ta chane, te j-a’teletike k’axel ma’yuk bi ch’ikiltal ta yala woxaik.

-¡K’a’ Chitametik! –ya yich’ik awtael yu’un te jkanane. -¡Te bak’etalike ta xtun ta xyaxalil te’ak’! -¡KURIK TA LEKIL K’INAL! ja’ a’telil la yich’ pasel ta ya’wilal 1938. Ta slajibal tz’in te’ye, la sta tz’in te binti ya sta te pukuj jkanane, jich te j-a’teletike, la yak’ yipik te jich ya xlaj yu’unik a te utz’inele, la sleik jtunel yu’unik.

Jich binti ya sk’an yal te mach’a muk’ yu’un te name k’ope, Jnik Balam, teme laj te melo’tan a’telile, “te jme’tik tatike ch’aybel ta yo’tan te binti la spas te mach’a koltaotike. Te jtuneletike la xchona sbaik yu’un te yajwal pinkae sok jich lom chopol ak’otix ta lok’el a; te batz’il winikotike k’ejel abajtix a te bit’il sbabiale. Ja’ jich ayik ya’tik te batz’il winiketik, ta slum sk’inal te jmam jme’chuntike, te ja’ lek la sta xkuxinelik li’ ta lum balamilale”.

Te bitik lom chopol ta awal tz’unubile ja’ te lijk a te bitik chopol ya spasik te mach’atik ya xk’axikbel ta slumal brinkoetike.

Ma’yuk jaye u slijkelik ta k’op a te Sapatistaetik ta ya’wilal 1994, te Sna Jtz’ibajome la yich’ikbel ik’el ta ak’ elawal yu’unik te slumalik te mach’atik baemik ta tuch’ chichol ta Floridae. J-A’TELETIK TA YAN BALAMILAL ja’ te la staiktal a te bitik ya sna’ik ya’tike.

Ay jtul jchamo’, te ja’ sbil Toyba Winik, lom junp’en asujtbel ta slumal yu’un te bajk’inal xepu la stune, sok k’anta brinko k’oel sok te sk’u’e. Te jaye k’aal ch’ayale, te yiname lom lek alo’ot melel bajt sok yan winik. “-Jich te ta slumal brinkoetike lom bayel antzetik ala kom stzek ya spasike.¡Ya stak’ awich’ tojel ta jo’winik pexo ta k’aal!” –Ya stoy sba. –“Ja’nax ya stak’ awalbeik: ¡Ay luv yu! (¡Ya jk’anat!)

Te smam te Jtumine ya komot te ya stak’ xkuxinik ta ala jsejp k’inal sok te yinam, Xunka’e. Jich te Tumine la yalbe te smam te jelonemix te balamilale. Te Tumin sok te Xunka’e la xchonik te banti ya yilik lok’ombae, te snaike sok te jsejp sk’ianlike sok lom bayel swokol abaajtik ta stz’ajk sk’inal te brinkoetike.

Lumebenik ta jk’axel, te jbeeletike sok alale jelawik ta muk’ul uk’um jich k’otik k’alal ta Arizona.

Ta patil te k’alal ak’axbel bayel swokolik lajune ora ta pat kuchujibale, kujchbel yu’unik beel k’alal ta Florida.

Mamal Tatik chichol, te ja’ yu’un spisil te yawil chicholetike, k’aemix ta smilel ta bajk’inal a’tel a te batz’il winiketike ja’to teme lajbel yu’une, jich ta swe’elix mama x-ain ya xbajt atz’in.
Te mach’atik ya yutz’inike ya xba yalbeik ya’y jtunel: “Te lekil k’op li’e ma skolta te mach’a ma’yuk sjunike”, ja’ ya yalbe te binti ma xtune. “Ja’ lek sujtanik bel ta lumalik, teme talanik bel ta tzakel yu’un te j-il beetike sok teme la snutzesbele”.

Te Tumine la yek’anbe yawil stak’in te mamal Tomate te banti nail poxe, jich tzakotik te jkanan bee sok la yich’iktal nutzel lok’el ta slumal brinkoetik.

Jich sujtiktal ta slumal Chamo’, k’aniktal ta brinkoetik yilel. Te bit’il aytal sk’u’ spak’ike ma stak’ makel te xk’exlalike sok te bitik chopol la spasike. Te Tumine laj yu’un SIDA:
“Ja’ lek jilokotik ta na sok ak’a jpastik te bitik lekik ta swenta slekilal te jlumaltike”, ja’ jich laj a te J-A’TELETIK TA YAN BALAMILALE.

Ak’a teme sjoyob ay ta slum sk’inalik sok ay teme ya xbajtik ta slumal te brinkoetike, te winiketik sok te antzetike jlumaltike ya stz’ikik ta jk’axel te bit’il ya sjelon te balamilal te ma’yuk lek ich’el ta muk’e, melel ma’yuk ya yich’ik p’ijubtesel, a’telil sok te bit’il lek ya x-a’tejik ae. Ja’ ya yak’ik lek ta ilel jich bit’il ta slumalik soknix ta yan lum.

Ta ya’wilal 1984, Sna Jtz’ibajom ay bayel benemik ta yak’el elawal ta slum sk’inal te brinkoetik te ja’ ya yak’ik ta ilel te talel kuxlejale, la yak’ ta ilel ya’telik ta stojol winik antzetik ta Nueva York, ta Waxinton, D.C. sok ayto xan ta yantik muk’ul lum a, k’oemik ta Nueva Inglaterra, ta Occidente Medio sok ta alan k’inal bel yu’un.

“Ak’a teme ma xkich’tik ak’el lek jwe’eltik, jich ay jtulcheb te ya stzakotik chamel te ae, te yajwal lume la yich’otik ta muk’. La jelbe jbajtik te binti ya jna’tike. Lek la yilik te ka’teltike, te jk’u’ jpak’tike, te jkuxlejaltike sok te jk’op ka’yejtike”.
--Leticia Ton Sian.

“Te k’alal abenon ta lumlumtike, k’anta waychil yilel. Te soraletik yu’une, te banti kux o’tan yu’unike ma’yuk sk’a’palel ta jk’axel. Ma’yuk mach’a xben yakan; ja’nax ta kuchojibal. Te jo’on jo’tike ya xbenon ta kakantik, ¡k’anotik ta xanich yilel! Te banti ya xba jo’tike ya yalik te yajwal lume: -“Te awa’telike lom t’ujbil, melel ya wak’beik ta ilel te xkuxlejalik te batz’il winik antz ta Chyapae”.
--Maruch Rosenta te la Krus Vaskes.

“Te bit’il ya stak’ xmuk’ubotik bel ta ka’teltik yu’un te talel kuxlejale, tulan sk’opla te ma’yuk mach’a ya sujotike: jo’otik muk’otik jtukeltik. Ya stak’ ya jtajtik te jwaychtik teme lek ya kak’tik ta ilel te ka’teltike. Melel ja’ ya yilotik te j-ayelawetike. Ak’a a’tejokotik lek ta stojol te jlumaltik Mejikoe sok ak’a kak’betik yilik balamilal te bit’il ay stalel xkuxlejal Mejikoe, ak’a jcha’ muk’ubtestik ta jk’axel te jlumaltike”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

Bayuk Bajtuk te Ya’yejike.

Te bit’il a’tejik te Sna Jtz’ibajom sok te j-a’teletik batz’il winiketik te baemik ta slum sk’inal te brinkoetike.

“Ay j-olil te Mejikoe ay banti ya stak’ bi smeltzanik, ay smakinaik, sok ayto xan a te bit’il ya xmuk’ubike, jich te Chyapae lon me’ba sok te yawal stz’unube, ja’ batz’i me’ba yu’un te Mejikoe, sok ja’ lom me’ba ta balamilal. Ja’ lom bayel te jme’tik tatik te mach’atik me’baik ta jk’axele. Ma’yuk ya jtajtik lek ka’teltik, sok ja’nix swentail te bitik ya sk’an xchonik sok te brinkoetike, te jbatz’il kiximtike ya sjelikixbel sok te chopol ixime te ya xtal ta slumal te brinkoetike. Te ixim ya xchonike ja’nax ta stak’ stun te chitametike. Ma’yuk xch’ulel, maba jich te bit’il kiximtike, te ja’ jmajtantik yu’un te kajwaltike. Te yiximike lom jalem stojol, te yu’un a te ma stak’ jchontikix ta nopol te ku’untik te bit’il nameje, te banti ya stak’ jchontik te bitik ya xlok’ ku’untike. Ja’ swentail te’ye, lom bayel te jlumaltik ya xbajtik ta le a’tel ta slumalik te brinkoetike. Ya skuyik ta jichuknax ya stak’ xjelawik bel te yu’un jich ma xlajik ta wi’nal ae sok ja’ te bit’il ma xlajik ta utz’inel yu’un soltaetik te bit’il la yich’ik pasel te Sapatistaetike”.
--Xun Teratol.

Ta xche’yoxebal yuil a te bit’il alijk ta k’op te Sapatistaetik ta ya’wilal 1994, te mach’atik lek ay sjunik ta Floridae ik’otikbel te Sna Jtz’ibajom ta yak’el ta ilel te ya’telik ta Imokali, Florida, Ja’ ala jun ch’in lum te bayel yawal stz’unubike ta Everglades. Ja’ te ayik a te, 30,000 j-a’teletik te ma’yuk sjunik te lijkemik ta Mejikoe, Watemala (Jtzotzwex) sok Haití (Ayti) te ja’ ya xt’uchik te chicholetike, te ichetike sok te alchaxetike.

Te k’alal la yich’ pasel te a’telil te TA SPISIL TA SWENTA SPISILE, ta ya’wilal 1994, ja’ la spasbetik ta swenta xch’ulelik te jme’tik tatik te mach’atik la yak’ sbaik ta milel ta pas k’opetik te ya’tike sok te k’axemix ta Chyapae, sjoyob la spasik tulan yu’un te manchuk ayukix utz’inel ta jlumaltike, ta stak’inike, te mach’a p’ij ya yak’ sbae soknix te stalelik te la tz’ikbetikixtal te ayix ta 508 sja’wilale. Ja’into te a’telile ja’ ya yak’ ta ilel te bit’il ay sponojibal ku’untike soknix te bi swentail te lijk ta k’op te Sapatistaetike, te la yak’beik xiwel sp’ejel balamilal yu’un te stujk’ike”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

“Ta patil te la ka’k’tik ta ilel te SPISIL TA SWENTA SPISILE, te mach’atik ak’ot yilike te bi yu’un te lijk stzak stujk’ik te Sapatistaetike. –“Ja’ te lom bayel utz’inele, sok maba lotil” –Jich la kalbetik. Te EZLN ja’ ya yak’ta ilel te jp’ijiltike sok ja’ ya jmaylitik te ayuk bi k’aalil ayuk lek chajpanele sok te yakuk staik lek te binti ya sk’an yo’tanik te slumal batz’il winiketike, maba ja’nax ta Chyapa, ta sp’ejel te Mejikoe. Te slumal batz’il winiketike ma’yuk bi k’aalil ya yich’ik a’yel stojol sk’opik, te manchuk la stzak stuk’ike”.
--Kristobal Tz’it Nujkul.

“Ja’nax te k’alal ak’ootik ta Imokali, te j-a’teletike la sjoyotik ta olil, jich la jojk’obetik te binti chopol ya yilike. Bayel batz’il winiketik te me’baike, te ma’yuk ya’telike sok te ma’yuk lek ya yich’ik tojel ta slumalike. La kilbetik te bit’il ay swokolik te ae, ja’ pajal sok yilel te bit’il k’axemotik li’e”.
--Xun Teratol.

“Lom bayel jwokoltik ajulotik li’i, melel jichnax ajelawotiktal. La jtuyintatiktal te takin k’inale, la jnak’ jbajtik ta be tza’etik, melel teme la yilotik te jkanan beetike, ya stikunotik sujtel ta banti lijkemotiktale. Ya snutzotik ta kawayu, ta ch’in kuchojibal, ta xulemtak’inetik, sok ta tz’ietik. Te k’alal ya kiltik xjelaw te xulemtak’ine, ya jtz’etik te’ ya jnak’ba ta sk’abk’ab jo’tik sok ay ja’ jmak jbajtik a te k’abk’ab te’e”.
--J-a’tel Te Ma’yuk Sjune.

“La staik ta nopel te bit’il ma xyich’ik ilel ae, jich bayel ya sujtiktal ta kaxa. Ay bayel xlajik te ma xyich’ik na’el sbilike, sok mach’aike”.

“Te ok’iletike, sok ja’ te jlo’lowanejetike, ya yik’ik jelawel antzetik sok winiketik ta slum sk’inalik te brinkoetike ya yalik te ja’ lom lek kuxinel te ae, sok te ya stak’ staik lek bajk’inal tak’ine. Ya yalik te brinkoetike yala skus yitik ta yaxal tak’in. Ja’nax ya stak’ x-ochat ta nail tza’nibal, tzaka lok’el te junil tak’in ta yawil k’a’pale, sapaj, ja’ jich tz’in ya stak’ sujtatal sok bajk’inal yaxal tak’in”.

“Teme la stuyin taik te tz’ajk k’inale, ya tz’ikik ta jk’axel te bitik chopol ya spasbetik te yajwalike, te ma’yuk lek ya xtojotike, te chamele, ya xwayik sok ch’oe sok te pewale. Lom bayel ya xwayik ta soral melel ma xlok’ lok’ol a te nae te ya yich’ik k’anel jo’winik pexo ta xemonae”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

-“Ta Imokali ya xwayik ta kuchojibal yilel; ta juju p’eje ay yala nail te banti ya spas swe’elike, te bani ya xch’ay sbaike, ay oxeb sok chaneb ta k’al te ala nae. Oxeb sok chan tul yajwal te ala juju k’al te nae. Juju chajp ya stojik bajk’ sok jo’winik pexo te jujun u te ala jteb te banti ya xwayike. Te mach’atik ya stak’ xk’otik ta Imokalie ma’ytuk lek ya sta te ya’telike. Ta p’is sab ta wake ora ta sab bajk’inal winiketik ya xchol sbaik ta ch’iwich yu’un te lume ja’ ya smayliik te kuchojibal te ya xbajtik ta a’tele. Te k’alal ya xnoj te kuchojibale, lom bayel winiketik ya xjilik ta be. Ay jtul cheb ja’nax ya sta ya’telik cheb sok oxe k’aal ta xemona”.

“Ay j-olil te lek ya tzob stak’inike. Ak’a teme yip ya x-a’tej a te oxe k’aal ta xemonae ya xkuxin a sok ya stikunbel ta sna te stak’ine, ta yalsnich’an. Te mach’atik namej sjulelike ya smanik ala k’a’ kuchojibal. Te mach’a ma sna’ sk’ejel stak’ine ya xba slajin ta pox. Ya xbajtik ta snail uch’balil, uch’balil ta ajk’ubaltik, te banti ay antzetike, melel ay bayel te banti ay te ala lume. Animal ya xlaj yu’un te stak’inik te lom wokol ya xtoj yu’unke”.

Te yajwalik ta a’tele ja’nanix yu’unik tz’in te nail poxe, te nail bitik we’lile, te k’u’ile, sok ta spisil. Ya xchonik te k’atik k’u’iletik te lom bayel xch’akule”.
--Xun Teratol.

-“Teme la xkuxik jun k’aale, bayel ma stak’ xlok’ik ta paxial, melel teme lok’ike, te jkananetik, soknix te j-il jbeeletike, ya stzakotik. Ya xlok’ik jich ala mukin ya xbenik, melel te j-il jbeeletike ya sna’ik stojol ta ora te ja’ te ma’yuk sjunike. Jich ya sna’ik stojol ta ora te j-il jbeeletike, melel te mach’a ma’yuk sjunike ma sna’ik yalel inkles”.
--Maruch Rosenta te la Krus Vaskes.

-“Te jleawaletike spisil jchikanoetik te ya sna’ik lek inklese. Ja’ ya xchap sk’opik sok te yajwal a’teliletike. Te j-a’teletike ma sna’ik stojol mach’a a te yajwalik ta a’tele. Ya yich’ik utz’inel yu’un ta jk’axel te jleawaletike. Lom spukujilik. Te mach’a lom lek ya x-a’teje yip ala 4 pexo ya yich’ tojel ta jun ora”.
--Xun Teratol.

“Te k’alal ya xban jo’tik ta stuch’el chichole, ya kich’tik ak’el jujun jbaltitik. Teme lek nojelik atal ku’untik te baltie ya kich’tik ak’el ala juju sejp tak’in. K’anotik tz’i’ yu’unik yilel. Te k’alal ya xbatik ta a’tele, xjajetik teme mala kak’betik yipal te bit’il ya sk’anik stukelike. Teme takej ko’tantik yu’un k’aale, ya yalbetik: -¡uch’beik ya’elel dicheetik! –sok ya slom sukotik ta tek’el ta jk’axel tz’in”.
-J-a’tel Te Ma’yuk Sjune.

“Te jchajp j-a’teletik ta Immokalie la xchap sk’opik: “Ta lum ta swenta yu’un lum”. Ya yak’beik yil te mach’atik ma’yuk sjunik te bit’il ma stak’ xyich’ik utz’inele. La juntik ek sok wayotik ta snaik. Ja’ jich la jna’tik lek stojol a te binti la kich’tik alele. Ay ya jnoptik ta joltik te k’anta ja’ pajal sok yilel te pinkaetik ta Chyapae, jich k’anta ja’ lom chopol ta jk’axel yilel te atz’in”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

“Te jo’otik te j-ak’ elawalotike ta ora la xchajpan ya’telik te ja’nix la yalbe swentail te bit’il ay swokolik te j-a’teletike. MAMAL CHICHOL SOK OK’ILETIK YU’UN ja’ ya yalbe sk’opla te bi swentail te ya yijkita snaik yu’une, lom bayelik te ya k’an lajikuke, ya x-utz’inwanik te ok’iletike, te jleawaletike sok jkanan a’teletike, te binti lom ya xi’ik te j-a’teletik te ma’yuk sjunike, ja’ teme la slajinik te stak’inik te lom k’ux obol sba la staike, teme lomnax bi chopol la spasik te ya stak’ stzakotik chamel yu’un jich bit’il te SIDAE, te bit’il lom k’ux obol sbaik ya staik ala jtebuk te tak’ine”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

“Ta sbabial la yich’ ak’el ta ilele, jichnax tojlibil, te a’telile la xt’ax sk’abik ta jk’axel yu’un sok bayel bi la kich’tik jojk’oel sok la yalik te bit’il te k’op ta Chyapae. Muk’ub yo’tanik yu’un te j-a’teletik te ma’yuk sjunike. La xchajpan sbaik la xkuxik sok la yalik ta komon jich ma’yuk mach’a bajt ta a’tel yu’unik jun k’aal”.
“Te ka’teltike tun yu’unik swenta yu’un jich ya stoyik a te stojolike, ta 4 pexu k’ot ta $ 5.25 ta jun ora, ma’yuk xan bayel a te’ye. Ja’ jich la snopik sok ja’ jich la spasik tz’in. Te j-a’teletik te mach’atik ma’yuk sjunike la yalbetik te yajwal a’teliletike la xch’ayik bajk’inal tak’in. Ta yan k’aal te jleawaletike la yalik te ya yak’ik te $ 5.25 ta jun orae. La jelbetik tz’in te sbil te ka’teltike jich la kak’tik $ 5.25.
--Xun Teratol.

-“¡Chanawakanik ta soraletik yu’un jich ya stzob sbaik a te yajwal lume!” –xi la yalbetik te chajp jkoltawanejetike. Chajpto la yilik a te yajwal te k’alal la yilik te batz’il winik-antzetik ta Tenejapa, Chamo’ sok ta Sotz’leb te la xchan yakanik sok batz’il k’u’ik ta soralil te muk’ul lume. La yawtaotik te jme’tik tatike: “¡Wiwa te Sapatistaetike!”
--Tziak Tza’pat Tz’it.

-“Ta xcha’ch’ojol tzobail k’ot jtul winik te yich’oj k’oel majele. Te sk’u’e nojel k’oel ta ch’ich’. La yich’ majel yu’un la sk’an ja’ yuch’ yu’un takin ti’il. Jich la yich’ alel tz’in te ja’uk ya yuch’ te ja’ pamatik te ae, te lom sokemix yu’un a te smilobil chanetik te ja’ ya xpoxtaik a te chicholetike”.
-“Xk’otok jk’opontik te jtuneletike, sok te mach’atik ya stz’ibuik ta june soknix te banti ya yich’ ilel lok’ombae. Te j-a’teletik te mach’atik ma’yuk sjunike la yak’beik yil te k’u’il te banti bayel stao ch’ich’e te yu’un ja’ ya xchi’na a te ya x-utz’inwanik yajwal a’teliletike. Jich mala yich’ ch’unel. Melel ma’yuk te sjunike, ma stak’ sk’anik chajpanel”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

“Ay jtul te joytik ta a’tele tzakot te j-ilawaletike (policia) jich la yich’ ich’el ta k’op: “¿Banti lijkematal sok binti ya pas li’i?” –xi la yich’ jojk’oel. Jich chapal tz’in te sjune, ma’yuk bi chopol la yich’ pasel. Ba koltawanikuktal te jtuneletik yu’unik te j-a’teletik ta Imokalie a’yanik sok te jkanan bee jich la yich’ koltael, jich kichnaj sk’oplal ta spisil lum tz’in”.
--Xun Teratol.

-“La kak’tik ta ilel te a’telil te TA SPISIL TA SWENTA SPISIL ta yamak’ul jun ch’ulna te banti bayel mach’a k’ot yilike. Ay j-olil te yajwal a’teliletike tijtzajibel k’ot yilik ek. Te a’telile la yilik te ja’ yakal ta albel sk’oplalil te Sapatistae. Te xwalk’oj xjoyajik a, la yak’ la ta ijk’al nen sitik yu’un, jich la yich’ik alel tz’in te j-a’teletik te ya sk’an xk’otik ta a’tel ta chane ora ta sabe”.
“La yilik te lom lek te ka’teltike, te j-a’teletik te mach’atik ma’yuk sjunike jel te snopojibal yu’unike, ja’ te alijk sk’ajk’alik a te yajwal a’teliletike.-¡Kurik jtzaktik te sapatistaetike teme ayuk bi chopol ya spasik, j-ajk’xixme teme la sk’anik k’op te mach’atik ma’yuk sjunike!” –xiik. Ma jichuk tz’in te J-a’teletik te mach’atik ma’yuk sjunike ba yalbetik ta ora, jich lok’otiktal ta che’ora ajk’ubal tz’in yu’un jich ma xkich’tik tzakel a sok teme la yak’otik jilel ta swe’el x-aine, melel lom bayel te a sok ta ja’etik yu’un te Floridae”.
--Tziak Tza’pat Tz’it.

-“Te a’telile k’anta jul lek xch’ulelik yu’un yilel. Te j-a’teletik te mach’atik ma’yuk sjunike la yalik te ya sk’an chap sbaik jiche, yu’un jich ya stak’ yalik ta jamal a te bitik chopol ay yu’unike, ak’a yich’ ilel, na’el stojol. Sujtotik xan bel ta yan ja’wil, sok xan ta ya’wilal 1998, ba kak’tik ta ilel te bit’il ya stak’ x-a’tej te sbak’etalike, tulan ya xk’opojike, bit’il ya sleik, te bi ya yak’ik ta ilele, sok te bit’il ya xlok’ te ak’ elawale”.
--Xun Teratol.

“La xchap sbaik jchajp te yu’un jich ya stak’ spasik a te ya’telike sok ja’ ya yak’ik ta ilel ta elawal te bitik chopol ya spasik te yajwal a’telile. Pajal la spastik sok te te a’telil te jich la kak’betik sbil te 5.25. Ta patil la jcha’ tojobtestik te a’tele sok la yak’tik ta ilel ta slum sk’inal te Chyapae te jich sbil ak’ot J-A’TELETIK TA YAN BALAMILAL”.
--Kristobal Tz’it Nujkul.

“Te binti ya jk’antike ja’ te yakuk xch’i te tz’unubil la kak’tik jilel te ae sok te yakuk xmuk’ubele. Te jo’tike sok te bitik lekik ya spasike yakuk xmuk’ube sok te yakuk xjujp’ leke”.
--Maryan Lopis te la Krus.

-“Te bit’il la jta batik ta k’op sok te Sna Jtz’ibajome lom tulan sk’oplal ta jk’axel ta swenta xchajpanel te mach’atik ma’yuk sjunik li’ ta Imokalie, melel te ya’telike la xcha’ jultesben jch’ulel jo’tik. La yak’betik kiltik te bit’il ya xkuxinotik bele, sok ja’ jich ya stak’ jchajpantikbel a te bitik chopol ya kiltike. Te ak’ elawal ya spasike ya yak’betik snopojibal sok ja’ jich ya xp’ijubotikbel ta komon a, sok k’anta ja’ jich ya stak’ kich’ ko’tantik yilel sok a te binti ya jk’antike: ja’ te yakuk xjele, yakuk xjel ta slijkibal sok k’alal ta slajibal”.
--Lukax Benítes, ja’ jnitawal yu’un te banti stzobo sbaik te mach’atik ma’yuk sjunike.

“Ya kal te jo’one, bayel bi la spastik te a, jich lom tulan sk’oplal, ya jtajtik ta ilel te ayto ta balamilal te banti ma xch’ay te utz’inele, te lo’loele, mayukotik ta ich’el ta muk’. Te jk’ulejetike ja’nax ay ta sjolik te tak’ine sok ma ja’ yayil te bit’il ya smeltzaj te balamilale. Te bit’il ay te jme’tik tatike, ja’ ya sk’an te ayuk chajpanele sok te yakuk sta te binti ya sk’an yo’tanike jich te talel kuxlejale k’anta ma’yuk bi ora ya sta slekilal yilel.”
--Tziak Tza’pat Tz’it.